Het kapitalisme liep blauwe plekken op door beurs- en beloningsschandalen. Het financiële systeem staat op wankelen. De ene crisis is nog niet opgelost en de volgende is al begonnen. Tijd voor bezinning en verandering van politieke kleur?
Op financieel-economische onderwerpen kunt u mij gevoeglijk plaatsen in de meest rechtse uithoek binnen het politieke spectrum. Het marktmechanisme is leidend.
De grenzen van het menselijk vernuft zijn nog lang niet bereikt en innovatie zal de mensheid veel verder brengen. Iedereen is principieel verantwoordelijk voor zichzelf en alleen in uitzonderlijke, schrijnende situaties is een vangnet nodig.
Zelfredzaamheid en ondernemerschap in plaats van leunen op Vadertje Staat.
Alle reden om te verwachten dat de verdediging van het kapitalisme en vrije markten bij mij helemaal in goede handen is. Toch?
Kapitalisme met perverse trekjes
Het kapitalisme viert hoogtij vanaf de jaren tachtig. De beursschandalen nemen we op de koop toe, met lelijke neveneffecten als de obscene bonuscultuur en ridicule basissalarissen van zelfverrijkende bestuurders en financiële goochelaars.
Bestuurders en bankiers die risico's nemen worden rijkelijk beloond bij een goede gok, maar nauwelijks bestraft als het fout afloopt.
Controlemechanismes in banken zijn zo belabberd dat gewetenloze handelaren als Nick Leeson miljardenverliezen kunnen creëren. Accountants lijken soms blind hun handtekening onder de jaarrekening te zetten.
Het Japanse Olympus maakte onlangs bekend dat maar liefst 687 miljoen dollar adviesfee zou zijn betaald aan een dubieuze partij bij een overname, om daarmee beleggingsverliezen te maskeren.
Nederlandse verzekeraars die zinloze woekerpolissen aansmeerden met buitensporige kostenstructuren, hadden het klantbelang allang uit het oog verloren. En nota bene ook dat van de lange termijn aandeelhouder.
Het toppunt van cynisme vormen zakenbankiers die grote klanten producten aanbieden, waar ze zelf short in gaan.
Gewone mensen worden primair als consumenten beschouwd. En consumeren zullen ze, al was het met leningen. Overheden doen er alles aan om het systeem in stand te houden en stimuleren (lenen) op grote schaal. Dankzij lage inflatie stimuleren centrale banken vrolijk mee en houden rentes laag.
Gammel financieel systeem
Sinds enkele jaren ondervinden we bovendien hoe fragiel ons financiële systeem is. De doos van Pandora werd geopend met de ondergang van Lehman Bros.
De kredietcrisis was nog niet opgelost alvorens het Griekse drama zich voltrok. Sindsdien genereert de ene crisis de volgende: van Griekenland naar banken naar eurolanden naar opnieuw banken enzovoort. Escalatie buiten de eurozone is geen ondenkbaar scenario.
Uiteindelijk zijn op grote schaal wanbetalingen op obligaties verzekerd bij Amerikaanse financiële partijen. De Amerikaanse staat zal vervolgens zijn banken en verzekeraars moeten bijstaan. Een dergelijke kettingreactie zal resulteren in zware recessies. Ja, zelfs in China.
Topbankiers en -politici doen verwoede pogingen om alles bijeen te houden. De monetaire trukendoos gaat helemaal open, waarbij iedereen teleurgesteld is dat er vooral trucs uit komen, in plaats van structurele oplossingen.
Pijnlijke en impopulaire stappen zullen nodig zijn. De vraag is bovendien welke stappen, aangezien de complexiteit van het financiële stelsel ons boven het hoofd is gegroeid. Twijfels over de koersvorming op de financiële markten zijn eveneens toegenomen, met een dubieuze rol van "High Frequency Trading".
De rationele belegger werd tijdelijk gek bij de flash crash op 6 mei 2010, toen Amerikaanse aandelen ineens honderden miljarden dollar in waarde daalden, alvorens binnen minuten weer op de oude niveaus te belanden.
Wel beseffen we tegenwoordig dat gratis geld niet bestaat, net zo min als risicovrij ondernemen. Een bank met 2 procent eigen vermogen kan niet zowel risico's nemen, als continuïteit bieden.
Fundamentele acties
Wat moet er gebeuren? Bovenal niet de ogen sluiten voor de werkelijkheid. We moeten risico's en verplichtingen erkennen. Zo hebben rating agencies gefaald in het waarderen van de risico's van gestructureerde producten, waarmee de ondergang van Lehman Bros werd bezegeld en de kredietcrisis escaleerde.
Tot de eeuwwisseling was het heel normaal voor bedrijven om verplichtingen buiten de balans te houden, waardoor beleggers op het verkeerde been werden gezet. Dit is niet alleen een zonde uit het verleden.
De financiële implicaties van de aankomende vergrijzing worden in veel landen genegeerd. Zo houdt de Amerikaanse overheid de enorme verplichtingen voor zorg en pensioenen buiten de balans, wat een veel groter issue is dan de staatsschuld. Wat niet weet, wat niet deert.
Gelukkig hebben wij in Nederland onze zaakjes beter onder controle, hoor ik u denken. Toch werd Klaas Knot deze maand bijna gelyncht toen hij als president van De Nederlandsche Bank waarschuwde voor de hoge hypotheekschulden.
Naast de realiteit in de ogen te zien, moeten we de lange termijn niet opofferen voor het heden. Lenen en stimuleren zijn niet per definitie slecht, wel gevaarlijk als hiermee een voorschot op de toekomst wordt genomen.
Wanneer schulden structureel sneller toenemen dan de inkomsten, zal de rente uiteindelijk de groei vertragen totdat het helemaal niet meer kan worden betaald. Dit geldt voor individuen, bedrijven en overheden.
Inderdaad, erg ouderwets, eerst geld verdienen voor je het uitgeeft. En nu we toch bezig zijn, laten we bestuurders meteen ook belonen voor wat ze zijn: werknemers in loondienst, in plaats van ondernemers die met eigen geld risico nemen.
Indien we de lange termijn uitdagingen blijven negeren en wanneer we er niet in slagen de tering naar de nering te zetten, helpen we het kapitalistisch systeem vanzelf om zeep.
Eigenlijk maakt de politieke kleur dan weinig meer uit. Voor diegenen die dit proces willen versnellen: stem SP.
Meer columns van Errol Keyner