Beleggers die slecht investeren, worden armer. Bestuurders die slecht besturen, worden rijker, maar verliezen uiteindelijk hun baan en status. Externe accountants die de boeken slecht controleren, gaan gewoon door met blind een handtekening te zetten. Hun rekeningen worden natuurlijk netjes betaald.
Beleggers zijn voor de hand liggende slachtoffers in de periodes dat de beurs onderuit gaat. De meesten waren nog niet hersteld van het knappen van de internetbubbel rond de eeuwwisseling, alvorens opnieuw te worden getroffen door de kredietcrisis en momenteel de eurocrisis.
Klappen werden ook opgevangen door sommige bestuurders, zeker indien de hele onderneming onderuit ging. Daarbij was het gezichtsverlies enigszins verteerbaar dankzij
de jarenlange accumulatie van (achteraf onterecht uitgekeerde) bonussen en een gouden oprotpremie.
Accountants bleven buiten schot
Een groep spelers is redelijk ongeschonden uit deze gevechten gekomen, namelijk de externe accountants. Met een uitzondering: Arthur Anderson had het zo bont gemaakt bij de ondergang van Enron, dat ze het zelf ook niet meer droog hield. De overige vier grote wereldwijde accountantskantoren (de "Big Four") - Deloitte, Ernst&Young, PwC en KPMG - gingen vrolijk door alsof niets was gebeurd.
Blunderende controleurs
Onterecht. Er zijn vele gevallen waar de accountants fors hebben bijgedragen aan diverse beursschandalen. Dicht bij huis Deloitte bij Ahold en recentelijk Innoconcepts, Ernst&Young bij Landis en PwC bij LCI.
Cynisme over de waarde van de handtekening van de controlerende accountants beperkt zich niet tot de grote schandalen. Tot nu toe geven ze zonder veel problemen hun goedkeuring aan jaarrekeningen, ook wanneer er gerede twijfels zijn over de waardering van sommige bezittingen en verplichtingen.
Vastgoed overgewaardeerd op balans
Denk hierbij aan vastgoed, waar beleggers wordt voorgespiegeld dat het met de malaise wel meevalt. De balans van vastgoedfondsen lijkt in orde, zolang afwaarderingen worden uitgesteld of uitgesmeerd over meerdere jaren, hopend op betere tijden.
Hierbij verschuilen de accountants (net als de bestuurders) zich maar al te graag achter de "onafhankelijke" taxateurs. Zolang deze taxateurs hun beweegruimte (taxeren is natuurlijk onzeker) maximaal ten voordele van hun klanten gebruiken, blijven ze ook in de toekomst royaal voor hun deskundigheid beloond.
Met een lekker opgepompte balans en problemen naar de toekomst verschoven, mogen bestuurders en beleggers zich nog even rijk blijven voelen.
Het zijn niet alleen de Big Four. De mindere goden kunnen er ook wat van. Zo vond Mazars het prima dat AND zijn digitale navigatiekaarten tegen een ridicuul hoge waarde op de balans hield. Uiteindelijk kon een afwaardering niet uitblijven. De jarenlange winsten bleken gebakken lucht.
Pensioenverplichtingen ondergewaardeerd op balans
Accountants werken ook graag mee bij het onderwaarderen van pensioenverplichtingen bij sommige ondernemingen. Hierbij verleent de controlerende accountant probleemloos goedkeuring voor onverantwoord hoge prognoserendementen op effectenportefeuilles, die pensioenfondsen aanhouden ter dekking van toekomstige pensioenverplichtingen.
Dit komt een onderneming goed uit, zodat bijstorting in de pensioenkas voorlopig niet nodig lijkt te zijn.
Oorzaken voor geklungel
De meeste controlerende accountants zullen integer hun werk proberen te doen. Toch komen opnieuw stemmen op om de controlewerkzaamheden te splitsen van de advisering. De combi lokt namelijk een belangenconflict uit.
De accountantskantoren verdienen goud geld met advisering. Een klant kan daarom druk uitoefenen om de accountant tot een "flexibele" houding te bewegen bij de controle van de boeken.
Vrijwel alle grote ondernemingen laten hun boeken controleren door de Big Four, waarmee er sprake is van een oligopolie. Niet bepaald de omgeving waar een harde concurrentie op kwaliteit zal plaatsvinden.
De belangenconflicten en kwaliteitsissues doen trouwens denken aan de ervaringen met de rating agencies, niet bepaald een beroepsgroep waarmee je geassocieerd wilt worden.
Regels geen schuilplaats
Accountants zullen overigens beweren dat het met hun kennisniveau en kwaliteit wel snor is, maar dat ze zich helaas moeten houden aan regels die in sommige situaties niet zinvol zijn. Een drogredenering.
In die gevallen waar het volgen van regels in een misleidende jaarrekening resulteert, kunnen beleggers eenvoudig via een toelichting op het rechte pad worden gezet.
De accountant heeft nog een lange weg te gaan om niet alleen de vertrouwensman van zijn klant, maar ook die van het maatschappelijk verkeer te zijn. Beleggers, neem voorlopig de handtekening van een accountant maar met een korreltje zout.
Meer columns van Errol Keyner