Het stockholmsyndroom stamt uit 1973. Maar ook vandaag de dag zien we voorbeelden. Mark Rutte en z’n ‘Daddy’-syndroom is daar een treffend voorbeeld van. Het vergt instinctieve overlevingsdrang wil de NAVO de precisieaanvallen vanuit de VS overleven. Dan maakt ook de man op de bok in zijn existentiële vuurdoop gekke sprongen.

Feit is dat we als democratisch machtsblok daadwerkelijk gegijzeld worden. We respecteren democratisch zwaarbevochten rechtswaarborgen, de rule of law, en vertrouwen op wereldwijde markttoegang. Afhankelijkheden voeden de kracht van internationale handel en samenwerking, regio’s kunnen zich specialiseren, wereldwijde groei stimuleert alle economieën en armoede vermindert. Maar er is vakkundig zand in die geoliede machine gestrooid.

Wereldhandel verstoord
Met de introductie van tarieven en de boycot van China is de wereldhandel ernstig verstoord. Recessie doemt aan de horizon op. De door sommigen geprezen ‘sterke leiders’ aan het west- en oostfront bieden ons een strijd waarbij we met één hand op de rug zijn gebonden. We hebben immers zelf te weinig olie en gas om onze industrieën te voeden.

Daar betalen we een prijs voor. Rusland werd geen strobreed in de weg gelegd om de Krim in te nemen, we hadden als Europa namelijk net een nieuwe pijpleiding aangelegd. Dan stem je de dader gunstig, met alle gevolgen van dien. De administratie in de VS heeft ons vorig jaar ‘overtuigd’ fors te investeren in de wapenindustrie en de komende jaren voor honderden miljarden Amerikaans schaliegas (met drie keer zoveel emissie!) in te kopen. We worden gegijzeld door de angst dat het niet anders kan.

En de teller tikt door. De olie- en gasprijzen stijgen gestaag nu de Straat van Hormuz dichtzit. We kunnen als Europa geen kant op. Het is eenieder duidelijk dat we fossiel afhankelijk zijn. Gelukkig hebben we nog lokaal aanbod dat niet is gezwicht voor irrationele politieke overtuigingen en wegklevers. Beleggingen in Europese bedrijven als Shell, Total, Equinor, BP, Eni en Repsol zijn in het midden van de transitie hard nodig.  

Geopolitieke blindheid
Met deze prijzen wordt ook nieuwe exploratie van bestaande eigen voorraden rendabel. Maar wellicht kunnen we dat maar beter voorkomen. De gang naar verduurzaming is in navolging van China ook hier effectief ingezet. Wie nu nog klaagt over windmolens, zonnepanelen, geothermie of nucleair in de achtertuin lijdt aan geopolitieke blindheid.  

Gedragsverandering
Terug naar het stockholmsyndroom. Er zijn ook politici die na democratisch te zijn gekozen met gemak gegijzeld worden. Luisteren en begrip tonen is een democratische randvoorwaarde; ombudspolitiek loont. Maar enkel de eigen kiezers naar de mond praten en gunstig stemmen, zonder bredere maatschappelijke verantwoordelijkheid te nemen, is onverantwoord en ondemocratisch.  

Volg noch blind de vastgeplakten met principes, noch de nostalgische petrolheads. Geopolitiek dwingt tot het gestaag afbouwen van fossiele afhankelijkheid. Dat begint met het verminderen van het gebruik. Het subsidiëren van grootvervuilers past daarom niet. Maar leveren accijnzen en belastingen door extreme marktprijzen plots veel meer op, dan moeten alle Nederlandse belastingbetalers daar zichtbaar van profiteren, zij die wel en zij die niet de duurzame slag hebben gemaakt. Dat stimuleert gedragsverandering bij werkgevers en werknemers in gewenste richting. Dat versnelt het elektrificeren. Maar dat lost congestieproblemen niet vanzelf op. Dat moet onze oorlog dan maar zijn.

Gerben Everts is directeur van de VEB